નવલકથાનું નામ: ઘરે બાહિરે (Ghare Baire - The Home and the World)
લેખક: રવીન્દ્રનાથ ટાગોર
પ્રકાશન વર્ષ: ૧૯૧૬ (મૂળ બંગાળીમાં)
મુખ્ય વિષય: રાષ્ટ્રવાદ (સ્વદેશી આંદોલન), આધુનિકતા અને પરંપરા, અને એક સ્ત્રીના આંતરિક તથા બાહ્ય જગતનો સંઘર્ષ.
મુખ્ય પરિચય અને વિષયવસ્તુ:
'ઘરે બાહિરે' નવલકથા ૧૯૦૫ના બંગભંગ આંદોલન (સ્વદેશી ચળવળ)ની પૃષ્ઠભૂમિ પર આધારિત છે. ટાગોરે આ નવલકથામાં ઉગ્ર રાષ્ટ્રવાદ, સ્વાર્થપ્રેરિત દેશભક્તિ અને ઉદાર માનવતાવાદ વચ્ચેનો વૈચારિક સંઘર્ષ એક કુટુંબની અંગત કથા દ્વારા રજૂ કર્યો છે.
પાત્રોના ત્રિકોણ દ્વારા કથાનું નિરૂપણ:
નવલકથા ત્રણ મુખ્ય પાત્રોના આત્મકથનાત્મક (First-person narrative) શૈલીમાં લખાયેલા દૃષ્ટિકોણ દ્વારા આગળ વધે છે:
વિમલા (Bimala): નવલકથાની નાયિકા. તે એક ઉચ્ચ-વર્ગના જમીનદારની પત્ની છે, જેણે પોતાના ઘરની ચાર દીવાલોની બહારની દુનિયા ક્યારેય જોઈ નથી. પતિ નિખિલના ઉદાર વિચારોને કારણે તે ઘરની 'અંદર'ના સંસારમાંથી 'બહાર'ની દુનિયામાં પગ મૂકે છે અને સ્વદેશી ચળવળના મોહમાં પડીને આંતરિક સંઘર્ષ અનુભવે છે. તે પરંપરાગત નારીમાંથી જાગૃત નારી બનવાનો પ્રયાસ કરે છે.
નિખિલ (Nikhil): વિમલાનો પતિ અને એક ઉદાર, પ્રગતિશીલ વિચારોવાળો જમીનદાર. તે સાચા માનવતાવાદી અને બુદ્ધિશાળી દેશભક્ત છે. તે પત્ની વિમલાને સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા અને આદર આપે છે. તે રાષ્ટ્રવાદના નામે થતી હિંસા, જૂઠ અને સંપ્રદાયિક ભેદભાવનો સખત વિરોધ કરે છે. તે 'માનવતા એ જ સાચો ધર્મ'ના સિદ્ધાંતમાં માને છે.
સંદીપ (Sandip): નિખિલનો મિત્ર અને સ્વદેશી આંદોલનનો પ્રખર, વાક્પટુ પણ સ્વાર્થી નેતા. તે પોતાની વાણી અને આકર્ષણથી વિમલાને પ્રભાવિત કરે છે અને તેને દેશભક્તિના નામે પોતાની અંગત મહત્વાકાંક્ષાઓ પૂરી કરવા માટે વાપરે છે. તે ધ્યેયસિદ્ધિ માટે ગમે તે માર્ગ અપનાવવામાં માને છે. મુખ્ય સંદેશ અને વિશ્લેષણ 'ઘર' વિરુદ્ધ 'બહાર'નો સંઘર્ષ: શીર્ષક પોતે જ આંતરિક (વ્યક્તિગત સંબંધો, નૈતિકતા) અને બાહ્ય (રાષ્ટ્રવાદ, રાજકારણ, સમાજ) જગત વચ્ચેના સંઘર્ષને દર્શાવે છે. રાષ્ટ્રવાદની સમીક્ષા: ટાગોર નિખિલના પાત્ર દ્વારા ઉગ્ર અને સ્વાર્થથી ભરેલા રાષ્ટ્રવાદની ટીકા કરે છે, જે માનવીય મૂલ્યોને ભૂલીને માત્ર સૂત્રો અને ભાવનાઓના આધારે આગળ વધે છે. કાકાસાહેબ કાલેલકર જેવા વિદ્વાનોએ આ નવલકથાને "રાષ્ટ્રોદ્ધારક નવલકથા" કહી છે, કારણ કે તે સાચા રાષ્ટ્રપ્રેમનો માર્ગ દર્શાવે છે. નારીની જાગૃતિ: વિમલાનું પાત્ર પરંપરાની મર્યાદાઓ તોડીને બહારના જગતનો અનુભવ કરે છે અને સાચા-ખોટાની ઓળખ કરે છે.
આ નવલકથા મનોવૈજ્ઞાનિક ઊંડાણ, વૈચારિક સંઘર્ષ અને ઉત્તમ શૈલીને કારણે બંગાળી સાહિત્યની એક મહત્ત્વપૂર્ણ કૃતિ ગણાય છે. સત્યજીત રેએ આ નવલકથા પર આધારિત ફિલ્મ પણ બનાવી છે.
મુખ્ય વિષયો:
સ્ત્રી સ્વાતંત્ર્ય અને આત્મજાગૃતિ
આદર્શવાદ અને સ્વાર્થવાદનો સંઘર્ષ
રાષ્ટ્રપ્રેમનો સાચો અર્થ
આધુનિકતા અને પરંપરાનો ટકરાવ
નૈતિકતા અને મનુષ્યતા
ઉપસંહાર:
“ઘરે બાહિરે” માત્ર પ્રેમકથા નથી — તે એક સામાજિક દર્પણ છે, જેમાં ટાગોરે બતાવ્યું છે કે ખરું સ્વતંત્ર્ય આત્મજ્ઞાન અને નૈતિકતા વગર અધૂરું છે. બિમલનો આત્મસંઘર્ષ ભારતના નૈતિક સંઘર્ષનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
ટિપ્પણીઓ નથી:
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો