મનોવિજ્ઞાન (Psychology) : અર્થ અને સંકલ્પના
મનોવિજ્ઞાન એ એક એવું વિજ્ઞાન છે જે વર્તન અને માનસિક પ્રક્રિયાઓનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ કરે છે.
૧. મનોવિજ્ઞાનનો શાબ્દિક અર્થ (Etymological Meaning)
'Psychology' શબ્દ ગ્રીક ભાષાના બે શબ્દો પરથી ઉતરી આવ્યો છે:
'Psyche': જેનો અર્થ થાય છે આત્મા (Soul) અથવા મન (Mind). 'Logos': જેનો અર્થ થાય છે વિજ્ઞાન (Science) અથવા અભ્યાસ (Study).
આ શાબ્દિક અર્થ મુજબ, મનોવિજ્ઞાનનો પ્રારંભિક અર્થ 'આત્માના અભ્યાસનું વિજ્ઞાન' તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો.
૨. મનોવિજ્ઞાનની સંકલ્પનાનો વિકાસ (Evolution of the Concept)
સમય જતાં, મનોવિજ્ઞાનની સંકલ્પનામાં ફેરફારો આવતા ગયા:
મનોવિજ્ઞાનની સંકલ્પનાનો વિકાસ: 'આત્મા' થી 'વર્તન' સુધીની સફર
મનોવિજ્ઞાન (Psychology) ની સંકલ્પના સમયની સાથે સતત વિકસિત થઈ છે. ગ્રીક ફિલોસોફીની શાખામાંથી એક સ્વતંત્ર વિજ્ઞાન તરીકે ઉભરી આવવાની તેની સફર મુખ્યત્વે નીચેના ચાર તબક્કાઓમાં વહેંચાયેલી છે:
૧. પ્રથમ તબક્કો: આત્માના વિજ્ઞાન તરીકે (Science of Soul) સમયગાળો: પ્રાચીન ગ્રીક સમય (ઈ.સ. પૂર્વે ૪ થી ૧૬મી સદી) મુખ્ય વિચારધારા: મનોવિજ્ઞાન શબ્દ ગ્રીક શબ્દો 'Psyche' (આત્મા) અને 'Logos' (અભ્યાસ) પરથી ઉતરી આવ્યો છે. પ્લેટો અને એરિસ્ટોટલ જેવા ફિલસૂફોએ તેને આત્માના અભ્યાસનું વિજ્ઞાન માન્યું. સમસ્યા: આત્મા (Soul) એક અમૂર્ત (Abstract) ખ્યાલ છે. તેને જોઈ, માપી કે તેના પર પ્રયોગો કરી શકાતા નથી. તેથી, આ વ્યાખ્યાને વૈજ્ઞાનિક આધાર મળ્યો નહીં.
૨. દ્વિતીય તબક્કો: મનના વિજ્ઞાન તરીકે (Science of Mind) સમયગાળો: ૧૭મી અને ૧૮મી સદી મુખ્ય વિચારધારા: આત્માની અસ્પષ્ટતાને કારણે, દાર્શનિકોએ 'Psyche' નો અર્થ મન (Mind) તરીકે કર્યો અને મનોવિજ્ઞાનને મનના અભ્યાસનું વિજ્ઞાન તરીકે વ્યાખ્યાયિત કર્યું. સમસ્યા: 'મન' પણ આત્માની જેમ અમૂર્ત અને અનિશ્ચિત ખ્યાલ છે. મન શું છે? તે કેવી રીતે કાર્ય કરે છે? તેનું નિરીક્ષણ કેવી રીતે કરવું? – આ પ્રશ્નોના ઉત્તરો વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી આપી શકાયા નહીં.
૩. તૃતીય તબક્કો: ચેતનાના વિજ્ઞાન તરીકે (Science of Consciousness) સમયગાળો: ૧૯મી સદી (ખાસ કરીને ૧૮૭૯ માં જર્મનીના લિપઝિગ યુનિવર્સિટીમાં વિલ્હેલ્મ વુન્ડ્ટ દ્વારા પ્રથમ મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળાની સ્થાપના બાદ) મુખ્ય વિચારધારા: મનોવિજ્ઞાનને દર્શનશાસ્ત્રથી અલગ કરીને તેને પ્રયોગાત્મક વિજ્ઞાન બનાવવાનો પ્રયાસ થયો. વુન્ડ્ટ અને તેના અનુયાયીઓએ મનોવિજ્ઞાનને ચેતના (Consciousness) ના અભ્યાસ તરીકે સ્વીકાર્યું. અભ્યાસ પદ્ધતિ: આત્મ-નિરીક્ષણ (Introspection) – જેમાં વ્યક્તિ પોતાની આંતરિક અનુભૂતિઓ, લાગણીઓ અને વિચારોનું નિરીક્ષણ કરીને તેનું વર્ણન કરે છે. સમસ્યા: આ પદ્ધતિ વ્યક્તિલક્ષી (Subjective) હતી. દરેક વ્યક્તિનો અનુભવ જુદો હોય છે, તેથી તેના તારણોની ચકાસણી (Verification) શક્ય નહોતી અને તે વૈજ્ઞાનિકતાના ધોરણો પર ખરી ઉતરી નહીં.
૪. ચતુર્થ તબક્કો: વર્તનના વિજ્ઞાન તરીકે (Science of Behaviour) સમયગાળો: ૨૦મી સદી અને આધુનિક યુગ મુખ્ય વિચારધારા: ચેતનાની મર્યાદાઓમાંથી બહાર નીકળવા માટે જે. બી. વૉટસન જેવા વર્તનવાદીઓએ (Behaviorists) મનોવિજ્ઞાનને માત્ર નિરીક્ષણપાત્ર વર્તન ના અભ્યાસ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કર્યું. વુડવર્થનું કથન: "મનોવિજ્ઞાને સૌપ્રથમ પોતાનો આત્મા ગુમાવ્યો, પછી તેણે પોતાનું મન ગુમાવ્યું, ત્યારબાદ તેણે પોતાની ચેતના ગુમાવી. અને આજે તે વર્તન સાથે જોડાયેલું છે." આધુનિક સંકલ્પના: વર્તનના અભ્યાસ પર ભાર મૂક્યા બાદ, મનોવિજ્ઞાનીઓએ ફરીથી આંતરિક માનસિક પ્રક્રિયાઓ (વિચારણા, સ્મૃતિ, લાગણી) ને પણ અભ્યાસમાં સામેલ કરી.
અંતિમ અને સ્વીકૃત વ્યાખ્યા (આધુનિક મનોવિજ્ઞાન):
"મનોવિજ્ઞાન એ માનવ અને પ્રાણીઓના વર્તન અને માનસિક પ્રક્રિયાઓનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ છે."
આમ, મનોવિજ્ઞાને આત્માના રહસ્યમય વિષયમાંથી બહાર આવીને, વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓના આધારે વર્તન અને માનસિક પ્રક્રિયાઓના અભ્યાસ તરીકે પોતાની મજબૂત ઓળખ બનાવી છે, જે શિક્ષણ ક્ષેત્રે શિક્ષક માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
૩. મનોવિજ્ઞાનની આધુનિક વ્યાખ્યાઓ (Modern Definitions)
આધુનિક મનોવિજ્ઞાન મુખ્યત્વે વર્તન (Behaviour) અને માનસિક પ્રક્રિયાઓ (Mental Processes) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
વુડવર્થ (Woodworth): "મનોવિજ્ઞાને સૌપ્રથમ પોતાનો આત્મા ગુમાવ્યો, પછી તેણે પોતાનું મન ગુમાવ્યું, ત્યારબાદ તેણે પોતાની ચેતના ગુમાવી. અને આજે તે વર્તન સાથે જોડાયેલું છે."
"મનોવિજ્ઞાને સૌપ્રથમ પોતાનો આત્મા ગુમાવ્યો, પછી તેણે પોતાનું મન ગુમાવ્યું, ત્યારબાદ તેણે પોતાની ચેતના ગુમાવી. અને આજે તે વર્તન સાથે જોડાયેલું છે."
ક્રો અને ક્રો (Crow and Crow): "મનોવિજ્ઞાન એ માનવ વર્તન અને માનવ સંબંધોનો અભ્યાસ છે."
"મનોવિજ્ઞાન એ માનવ વર્તન અને માનવ સંબંધોનો અભ્યાસ છે."
સર્વસામાન્ય અને સ્વીકૃત વ્યાખ્યા: "મનોવિજ્ઞાન એ વર્તન અને માનસિક પ્રક્રિયાઓનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ છે."
"મનોવિજ્ઞાન એ વર્તન અને માનસિક પ્રક્રિયાઓનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ છે."
વર્તન (Behaviour): વ્યક્તિની બધી બાહ્ય અને પ્રત્યક્ષ ક્રિયાઓ, જેમ કે બોલવું, ચાલવું, લખવું, હસવું, વગેરે. માનસિક પ્રક્રિયાઓ (Mental Processes): વ્યક્તિની આંતરિક અને અપ્રત્યક્ષ પ્રક્રિયાઓ, જેમ કે વિચારવું, યાદ રાખવું, લાગણી અનુભવવી, સમસ્યા ઉકેલવી, વગેરે. વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ (Scientific Study): પદ્ધતિસરનું નિરીક્ષણ, પ્રયોગો અને ડેટા વિશ્લેષણ દ્વારા જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવું.
